2026 là năm “chuyên nghiệp hóa tư duy tác giả”
Không chỉ là viết hay mà là viết để tạo ra giá trị sống còn
Có một cảm giác rất quen mà mình nghe đi nghe lại trong năm 2025, từ những người viết sách, đang viết sách.
“Anh viết rất nghiêm túc, nhưng không hiểu vì sao cuốn sách ấy lại không đi tiếp được.”
“Sách ra rồi, nhưng mọi thứ sau đó… khá im lặng.”
“Mình cảm thấy mình đã làm đúng, nhưng thị trường thì không phản hồi như mình nghĩ.”
Mình nghĩ rằng những câu nói ấy không xuất hiện vì tác giả viết kém. Chúng xuất hiện vì luật chơi đã thay đổi, trong khi cách chúng ta nhìn về vai trò của người viết thì chưa.
2025, với mình, là năm khép lại giai đoạn lãng mạn của nghề tri thức. Không chỉ với freelancer hay solopreneur – những người đã quá quen với áp lực thị trường mà cả với tác giả sách, chuyên gia viết lách, người làm nội dung dài hạn.
Chúng ta đang sống trong một thời điểm mà:
Nội dung được tạo ra nhanh hơn bao giờ hết
Những đoạn viết hay không còn là của hiếm
Và sự chú ý của người đọc trở thành tài nguyên khan hiếm nhất
Trong bối cảnh đó, một cuốn sách không thể “tồn tại” chỉ vì nó nhiều tâm huyết. Bài viết này không nhằm hướng dẫn bạn phải làm gì ngay lập tức. Nó được viết ra để chúng ta cùng dừng lại, nhìn lại vai trò của một tác giả khi cầm bút trong một bối cảnh mới.
Nếu bạn đang viết, đã viết, hoặc vẫn còn ấp ủ một cuốn sách trong lòng, mình tin rằng 2026 sẽ là một cột mốc quan trọng.
Cú thức tỉnh của 2026 - Khi tác giả không đứng ngoài thị trường
Năm 2025, mình nhận thấy rằng hệ vận hành của thị trường sách đã đổi khác: chi phí – công nghệ – hành vi tiêu thụ nội dung cùng dịch chuyển, đồng thời kéo vai trò của tác giả ra khỏi vùng “chỉ cần viết hay là đủ”.
Nếu nhìn vào các con số trong ngành xuất bản Việt Nam, bạn sẽ thấy một điều thú vị: ngành không hề “chết”. Năm 2025, doanh thu hoạt động xuất bản ước đạt 4.800 tỷ đồng (tăng 6% so với 2024), toàn ngành có khoảng 52.100 xuất bản phẩm với 585 triệu bản. (Báo Nhân Dân điện tử)
Điều này nói với chúng ta rằng: nhu cầu đọc vẫn có, thị trường vẫn vận hành. Nhưng thị trường vận hành theo một cách ngày càng “tỉnh táo” hơn và tác giả cũng cần tỉnh táo tương ứng.
Sự tỉnh táo đó đến từ hai hướng.
Hướng thứ nhất là chuyển đổi số đang diễn ra một cách rõ ràng. Theo thông tin tổng hợp về ngành, tỷ lệ nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử được nêu ở mức 54,3% (tăng mạnh so với trước), cho thấy cuộc chơi không còn chỉ xoay quanh kệ sách vật lý. (hutoglobal)
Hướng thứ hai là hành vi đọc đang được “tái định nghĩa”: sách số (ebook, audiobook) trở thành một “lối vào” mới đặc biệt với người đọc trẻ vì tính tiện lợi và khả năng truy cập tức thì.( VnEconomy)
Khi thói quen tiêu thụ dịch chuyển, tiêu chuẩn lựa chọn cũng dịch chuyển theo. Người đọc không chỉ đọc ít đi vì họ “lười”, mà còn vì họ đứng trước quá nhiều lựa chọn nội dung mỗi ngày. Và trong bối cảnh đó, họ trở nên chọn lọc: chọn thứ giúp họ giải quyết vấn đề thật, giúp họ đi nhanh hơn, rõ ràng hơn, dễ dàng hơn. Nội dung hay vẫn quan trọng, nhưng “hay” không còn là yếu tố đủ để chiến thắng sự cạnh tranh của vô số hình thức tiêu thụ khác.
Nhìn rộng ra toàn cầu, bức tranh cũng cho thấy sự thật tương tự: thị trường sách dự kiến đạt khoảng 142,72 tỷ USD vào năm 2025, nhưng tăng trưởng theo tốc độ của thị trường trưởng thành với CAGR (tốc độ tăng trưởng kép hàng năm) khoảng 1,8% giai đoạn 2025–2030. (Mordor Intelligence). Một thị trường tăng chậm là một thị trường mà cuộc chơi không nằm ở chỗ “có thêm nhiều sách hơn”, mà nằm ở chỗ ai tạo ra giá trị rõ ràng hơn và ai chiếm được thời gian chú ý hiếm hoi của người đọc.
Điều này đưa tác giả năm 2026 vào một thực tế mới:
Bạn không chỉ cạnh tranh với tác giả khác. Mà bạn còn cạnh tranh với chính tính phân mảnh của sự chú ý - một thử thách của thời đại. Bạn cạnh tranh với nội dung “nhanh - rẻ - sẵn có”. Bạn cạnh tranh với chính câu hỏi thầm lặng trong đầu người đọc: “Tại sao tôi phải đọc cuốn sách này, ngay lúc này?”
Và vì vậy, mình muốn đặt ra một câu hỏi trung tâm có thể hơi trực diện, nhưng mình nghĩ rất cần thiết:
Nếu cuốn sách của bạn ra mắt năm 2026, nó còn lý do gì để tồn tại trong đời sống thật của độc giả và trong thị trường?
Đây là lý do để độc giả giữ lại, được đọc tới cùng, được áp dụng, và tạo ra một chuyển động cụ thể nào đó.
Từ đây, tư duy “viết sách” (như một hành động sáng tạo mang tính cá nhân) là chưa đủ. Chúng ta cần nâng cấp lên một tầng tư duy khác: tư duy tác giả chuyên nghiệp - nơi mỗi cuốn sách được nhìn như một tài sản chiến lược, một giải pháp được thiết kế có chủ đích, để tạo ra giá trị sống còn cho người đọc, và từ đó tạo ra sức mạnh bền vững cho chính tác giả.
Nếu bạn đồng ý với “cú thức tỉnh” này, phần tiếp theo mình sẽ đi thẳng vào hai ảo tưởng phổ biến nhất đang khiến rất nhiều tác giả nghiêm túc… vẫn đang đi lạc.
Những ảo tưởng đang giết chết nhiều tác giả
Có một điều rất dễ gây nhầm lẫn trong nghề viết: sự nghiêm túc trong động cơ không đồng nghĩa với sự hiệu quả trong kết quả.
Rất nhiều tác giả bước vào hành trình viết sách với một tinh thần đáng trân trọng. Họ viết vì có điều muốn chia sẻ, vì đã đi qua đủ trải nghiệm, vì cảm thấy “đã đến lúc” cần tổng hợp lại những gì mình biết. Nhưng chính ở điểm đó, một ảo tưởng quen thuộc bắt đầu hình thành.
Ảo tưởng thứ nhất: Viết sách là hoạt động tinh thần, không cần hoặc không nên gắn với chiến lược.
Thực tế, rất nhiều bản thảo được bắt đầu từ cảm hứng cá nhân mà không có một khung câu hỏi nền tảng: người đọc này là ai, họ đang mắc kẹt ở đâu trong đời sống, và sau cuốn sách này, điều gì cần thay đổi một cách cụ thể. Khi thiếu những câu hỏi đó, cuốn sách vẫn có thể sâu sắc, vẫn có thể chỉn chu, nhưng thường rơi vào trạng thái “đứng yên”.
Hệ quả thể hiện rất rõ ở cả hai phía.
Với người đọc, kể cả có đọc và đọc xong cuốn sách cũng không tạo ra lực đẩy đủ mạnh để họ hành động, ra quyết định hay thay đổi cách nhìn. Họ đọc xong, gật đầu, có thể thấy mình được an ủi hoặc đồng cảm nhưng đời sống thực tế không có chuyển động rõ ràng.
Với tác giả, cuốn sách khép lại như một dự án hoàn thành, thay vì mở ra một chuỗi giá trị tiếp nối. Khi sách không được nhìn như một tài sản chiến lược tức là không được đặt trong hệ sinh thái nghề nghiệp dài hạn, nó rất khó chuyển hóa thành uy tín bền vững, cộng đồng độc giả trung thành hay nguồn thu ổn định.
Nói cách khác, không có chiến lược không giữ gìn sự thuần khiết của tri thức, mà sẽ khiến cuốn sách tự chìm trong một thị trường đã quá đông đúc.
Ảo tưởng thứ hai là: sách hay thì tự nó sẽ được đón nhận.
Niềm tin này từng có cơ sở. Nhưng trong bối cảnh hiện tại, nó ngày càng xa rời thực tế thị trường.
Theo các phân tích về ngành xuất bản và nội dung toàn cầu, thị trường sách vẫn tăng trưởng, nhưng theo dạng trưởng thành hơn: quy mô lớn, tốc độ chậm, cạnh tranh cao. Điều này có nghĩa là không phải mọi cuốn sách hay đều có chỗ đứng, mà chỉ những cuốn đáp ứng được nhu cầu rất cụ thể của người đọc ở một thời điểm cụ thể mới có khả năng nổi bật.
Cùng lúc đó, sự bùng nổ của AI và các công cụ tạo nội dung đã làm thay đổi hoàn toàn mặt bằng thông tin. Việc sản xuất nội dung trở nên nhanh, rẻ và dồi dào. Hệ quả không phải là người đọc được “no nê tri thức”, mà là họ bị bão hòa lựa chọn. Khi số lượng lựa chọn tăng lên, tiêu chuẩn ra quyết định của người đọc trở nên thực dụng hơn.
Trong môi trường nội dung bị phân mảnh mạnh như hiện nay, “hay” không còn là yếu tố đảm bảo cho việc được tìm thấy. Một cuốn sách có thể được viết rất tốt, nhưng vẫn bị chìm nếu nó không giải quyết một vấn đề rõ ràng, không tạo ra trải nghiệm đủ khác biệt, hoặc không cho người đọc thấy ngay giá trị ứng dụng của nó.
Thực tế thị trường cho thấy: độc giả ngày càng ưu tiên nội dung giúp họ làm được điều gì đó, chứ không chỉ giúp họ hiểu thêm điều gì đó. Sách phải cạnh tranh không chỉ với sách khác, mà với podcast, video ngắn, khóa học online, bản tin, và thậm chí là những câu trả lời tức thì từ AI. Trong cuộc cạnh tranh đó, cái“hay” về mặt văn phong hay tư duy không còn đủ mạnh nếu nó không gắn với tính cần thiết.
Vì vậy, có thể nói rất thẳng rằng:
2026 cần sách “must have”.
“Cần thiết” ở đây không phải là khẩu hiệu trong lúc truyền thông, mà là một tiêu chí rất cụ thể: cuốn sách đó giải quyết một vấn đề thật, đủ rõ, đủ gần với đời sống, và đủ khả năng được áp dụng. Khi một cuốn sách đạt được điều đó, nó không chỉ được đọc, nó được giữ lại, được nhắc lại, và được sử dụng.
Và chính sự dịch chuyển này của thị trường đang buộc tác giả phải nhìn lại: nếu những ảo tưởng cũ không còn đúng, thì tư duy tác giả cần được định nghĩa lại từ gốc.
Chuyên nghiệp hoá tư duy tác giả
Khi nhắc đến “chuyên nghiệp hóa”, phản xạ phổ biến của nhiều tác giả là phòng thủ.
Họ lo rằng việc viết sẽ bị thương mại hóa. Lo giọng nói riêng của mình bị bào mòn bởi những công thức có sẵn. Lo cuốn sách, vốn được sinh ra từ rất nhiều cảm xúc và trải nghiệm cá nhân, sẽ bị ép vào vai một sản phẩm lạnh lùng, phục vụ trào lưu hay doanh số.
Những nỗi lo này không hề vô lý. Nhưng chúng xuất phát từ một sự nhầm lẫn khá phổ biến: đồng nhất tính chuyên nghiệp với sự hời hợt, và đồng nhất chiến lược với việc đánh mất chiều sâu.
Trong thực tế, điều đang diễn ra không phải là chiều sâu bị đe dọa, mà là những cách làm cũ không còn đủ để bảo vệ chiều sâu đó nữa.
Điểm này trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết khi AI xuất hiện như một tác nhân không thể né tránh. AI viết nhanh hơn con người. Tổng hợp tốt hơn. Sản xuất đều hơn. Nó có thể tạo ra nội dung ổn, thậm chí mạch lạc (nếu người dùng biết cách sử dụng) chỉ trong vài phút. Và chính vì vậy, một câu hỏi buộc phải được đặt ra, dù chúng ta có thoải mái hay không: nếu “viết sách” chỉ được hiểu là việc tạo ra văn bản, thì giá trị còn lại của tác giả nằm ở đâu?
Câu trả lời không nằm ở việc phủ nhận AI, cũng không nằm ở việc so sánh cảm xúc con người với thuật toán. Mình nghĩ rằng giá trị còn lại của tác giả nằm ở những thứ AI không thể, và không nên thay thế.
Một là trải nghiệm sống đã được trả giá bằng lựa chọn thật, thời gian thật và kết quả thật. AI có thể mô phỏng giọng văn, nhưng nó không sống trong những quyết định khiến con người phải mất ngủ, không đi qua những giai đoạn buộc phải chọn giữa sự an toàn hay thử thách đúng đắn cần vượt qua. Chính những trải nghiệm đó, khi được viết ra với chủ đích rõ ràng, tạo nên một mức độ đáng tin mà dữ liệu thuần túy không thể thay thế.
Bên cạnh đó còn là khả năng kết nối và dẫn dắt. AI có thể trả lời, nhưng không chịu trách nhiệm. Nó không đứng cùng người đọc khi họ phân vân, không chịu hệ quả nếu một lời khuyên bị hiểu sai. Tác giả thì khác. Khi một người chọn đọc sách của bạn, họ đặt niềm tin vào khả năng bạn đã đi trước họ một đoạn, đủ để chỉ ra những điểm cần cẩn trọng. Sự dẫn dắt này không nằm ở việc nói nhiều hơn, mà ở việc ý thức rất rõ điều gì nên nói, điều gì không, và nói tới đâu là đủ.
Và quan trọng hơn cả, giá trị của tác giả nằm ở năng lực thiết kế một hành trình chuyển hóa. AI có thể đưa thông tin, nhưng không thiết kế được một quá trình tâm lý – nơi người đọc được dẫn từ mơ hồ sang rõ ràng, từ nhận thức sang hành động, từ né tránh sang đối diện. Để làm được điều này cần sự thấu hiểu, trăn trở với những nỗi đau, tâm lý, khó khăn của độc giả thực sự và trải nghiệm thực tế để quyết định, chứ không thực hiện được đằng sau một vài câu lệnh. Một cuốn sách có giá trị không phải vì nó chứa nhiều thông tin, mà vì nó biết đặt người đọc vào đúng vị trí để thay đổi.
Ở điểm này, có thể thấy rất rõ: AI khiến việc viết sách trở nên dễ hơn. Nhưng chính vì vậy, nó cũng làm cho những cuốn sách được viết bằng tư duy hời hợt bị đào thải nhanh hơn bao giờ hết. Khi ai cũng có thể viết, thì thứ được giữ lại không phải là văn bản, mà là vai trò của người viết.
Từ cảm hứng tới chiến lược
Ở tầng tư duy cũ, cảm hứng thường được xem là điểm xuất phát và cũng là kim chỉ nam duy nhất khi viết sách. Tác giả viết theo điều mình thấy đúng, thấy hay, thấy cần nói ra. Nếu độc giả đón nhận, đó là may mắn. Nếu không, đó là “chưa gặp thời”.
Nhưng ở tầng tư duy mới, cảm hứng không bị loại bỏ, tuy nhiên chúng ta sẽ không để nó tự dẫn đường. Quay trở lại với khái niệm chuyên nghiệp hóa tư duy tác giả, điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn bản chất của nó. Chuyên nghiệp hóa không có nghĩa là từ bỏ cảm hứng. Nhưng cảm hứng không còn được để tự dẫn đường. Nó trở thành nguyên liệu thô, còn việc thiết kế cuốn sách là một quá trình có chủ đích, xoay quanh một câu hỏi trung tâm: “Cuốn sách này được sinh ra để tạo ra chuyển hóa gì trong đời sống người đọc?”
Tác giả chuyên nghiệp không nhìn cuốn sách như một tập hợp những gì mình biết, mà như một tài sản chiến lược. Chiến lược ở đây không phải là mưu tính ngắn hạn, mà là tầm nhìn dài hạn: cuốn sách này đứng ở đâu trong hành trình của người đọc, và đứng ở đâu trong hành trình nghề nghiệp của chính tác giả.
Khi nhìn sách như một tài sản chiến lược, cách viết tự nhiên thay đổi. Không phải vì họ cố viết khác đi, mà vì họ buộc phải chịu trách nhiệm nhiều hơn cho những gì mình viết ra. Mỗi chương không còn tồn tại chỉ vì “nó hay” hay “nó thú vị”, mà vì nó phục vụ một kết quả mong đợi rất cụ thể. Kết quả đó có thể là giúp người đọc hiểu rõ hơn một vấn đề, tháo một niềm tin sai lệch, ra được một quyết định khó, hoặc dám hành động ở một điểm mà trước đó họ né tránh. Nếu một chương không tạo ra bất kỳ dịch chuyển nào như vậy, tác giả chuyên nghiệp sẽ phải tự hỏi: Nó có thật sự cần thiết không?
Ở tầng tư duy này, cuốn sách không còn là một dòng chảy cảm xúc thuần túy, mà trở thành một hệ thống giá trị được sắp xếp có trật tự. Các ý tưởng không đứng riêng lẻ, mà liên kết với nhau để hướng tới một trạng thái “sau khi đọc” đã được hình dung rất rõ từ đầu.
Điều này cũng lý giải vì sao với tác giả chuyên nghiệp, câu hỏi “Người đọc sẽ làm gì sau cuốn sách này?” quan trọng không kém câu hỏi “Người đọc sẽ hiểu thêm điều gì?”. Bởi vì trong một bối cảnh mà nội dung có thể được thay thế rất nhanh, “hiểu” mà không “làm” thường đồng nghĩa với việc bị lãng quên.
Một điểm rất quan trọng khác mà mình muốn nhấn mạnh là chuyên nghiệp hóa tư duy tác giả không làm mất đi cá tính. Nó buộc cá tính phải được sử dụng đúng chỗ. Trải nghiệm cá nhân không còn chỉ để kể, mà để soi chiếu. Câu chuyện riêng không còn để gây xúc động nhất thời, mà để giúp người đọc nhận ra chính mình trong đó và có thêm góc nhìn soi chiếu cho vấn đề của họ.
Khi đạt tới tầng tư duy này, tác giả không còn hỏi: “Mình có viết đủ hay không?”
Họ hỏi: “Cuốn sách này đang thực hiện đúng vai trò của nó chưa?”
Và đó chính là sự khác biệt căn bản giữa việc viết một cuốn sách và trở thành một tác giả chuyên nghiệp trong 2026.
Khi hệ quy chiếu đã thay đổi, chúng ta cũng cần xoay chuyển
2026 không đòi hỏi tác giả phải trở thành một người viết khác.
Nó chỉ đòi hỏi bạn phải ý thức rõ hơn về vai trò của mình khi cầm bút.
Trong một thị trường đã trưởng thành, nơi tri thức không còn khan hiếm, cuốn sách chỉ có thể tồn tại lâu dài khi nó làm được điều rất cụ thể: giúp con người dịch chuyển. Dịch chuyển trong cách hiểu, trong lựa chọn, trong hành động, hoặc trong cách họ nhìn lại chính mình. Và khi cuốn sách làm được điều đó, nó không chỉ tạo ra giá trị cho độc giả. Nó cũng tạo ra một điểm tựa vững vàng cho chính người viết để tiếp tục viết, tiếp tục làm nghề, và tiếp tục đứng vững trong một giai đoạn mà một ý định là chưa đủ, nếu thiếu đi tư duy chuyên nghiệp.
Trong bài viết tiếp theo, mình sẽ đi sâu vào những tư duy và kĩ năng dịch chuyển cụ thể mà tác giả cần đi qua, đó là những điểm rẽ quyết định mà bạn sẽ gặp lặp đi lặp lại trong suốt hành trình viết và sống cùng cuốn sách của mình.
Cảm ơn bạn đã đọc bài viết. Nếu bạn thấy chủ đề này cần thiết với mình, hãy thả một <3 để chờ đón phần tiếp theo nhé.