Book Thinking #5 - Bản tin 01: Xây dựng hành trình dẫn dắt độc giả
Chào bạn,
Ở bản tin cuối cùng của chủ đề Thông điệp, tôi đã hẹn bạn một câu hỏi tiếp theo: hành trình chuyển hoá của độc giả diễn ra theo thứ tự nào, từ điểm họ đang đứng đến điểm họ muốn đến? Central Idea bạn vừa chốt là trục giữ cho các chương quay đúng hướng, nhưng một trục đứng yên không tự nó thành một cuốn sách. Nó cần một hành trình để đi qua, và hành trình nào cũng bắt đầu bằng việc xác định rõ hai đầu.
Hành trình xây dựng outline: từ bao quát đến chi tiết
Trước khi vào nội dung, tôi muốn bạn nhìn bao quát cả ba bản tin của chủ đề này một lần, vì cả ba là một hành trình xây dựng outline thống nhất, đi theo đúng một logic: từ cái nhìn bao quát nhất, thu hẹp dần xuống mức chi tiết để bạn bắt tay vào viết.
Trong đó, bản tin này, sẽ giúp bạn đứng ở vị trí xa nhất để nhìn toàn cảnh - xác định hai điểm neo ngoài cùng của hành trình độc giả: họ bắt đầu ở đâu, và bạn muốn dẫn họ đến đâu. Đây là lớp bao quát nhất, chưa cần biết chi tiết bên trong hành trình đó gồm những gì.
Bản tin tiếp theo, số 2 của chủ đề #5, thu hẹp cái nhìn bao quát đó lại thành 4 chặng cụ thể nối giữa hai điểm neo - bắt đầu trả lời câu hỏi con đường ở giữa trông như thế nào.
Bản tin cuối, số 3 của chủ đề #5, thu hẹp tiếp một lần nữa, xuống mức từng chặng cần có gì để đủ sức nặng cho độc giả thực sự bước qua. Đến cuối bản tin đó, ba lớp nhìn - toàn cảnh, con đường, từng chặng - sẽ được ghép lại thành một outline chi tiết, đủ để bạn bắt tay vào viết toàn bộ bản thảo của mình.
Giá trị của một outline chi tiết không nằm ở việc có một bản kế hoạch đẹp trước khi viết - nó nằm ở việc bạn dùng nó như thế nào trong lúc viết. Khi ngồi vào bàn viết một chương cụ thể, câu hỏi khó là "tôi sẽ viết gì", và câu hỏi khó hơn là "tôi có đang lạc khỏi mạch của cả cuốn sách không". Một outline chỉ có tên chương và vài gạch đầu dòng không trả lời được câu hỏi đó - nó cho bạn biết chương này về chủ đề gì, nhưng không cho biết chương này đang đứng ở đâu trên trục Điểm A - Điểm B, đang phục vụ giai đoạn chuyển hoá nào, và cần đủ những lớp nội dung gì để hoàn thành đúng nhiệm vụ của nó. Thiếu những câu trả lời đó, tác giả dễ viết lan man, hoặc viết đúng chủ đề nhưng sai nhịp - quá sâu ở một chương lẽ ra chỉ cần lướt qua, hoặc quá sơ sài ở chương lẽ ra phải là bước ngoặt của cả cuốn sách.
Outline chi tiết sẽ giúp bạn giải quyết vấn đề đó. Khi hoàn tất, mỗi chương đã có sẵn vị trí của nó trên trục Điểm A - Điểm B, giai đoạn chuyển hoá nó thuộc về, và các lớp nội dung cần có để đủ sức nặng. Lúc viết thật, bạn không còn phải vừa viết vừa tự hỏi cấu trúc, mà chỉ còn việc thực thi đúng phần việc đã được xác định từ trước - không bị bí, không bị sợ trang giấy trắng - đây là lý do một outline chi tiết giúp bạn viết nhanh hơn, chứ không phải là một bước làm chậm quá trình viết.
Nếu bạn đã làm Bản đồ Thấu cảm Độc giả ở chủ đề #3, trong tay bạn đang có một danh sách các mốc trên hành trình độc giả, mỗi mốc kèm tầng khó khăn (WHAT) và bước lót đường (HOW). Đó là nguyên liệu quý, nhưng bản đồ đó tự nó chưa trả lời câu hỏi mà bất kỳ ai bắt tay lên outline cũng phải trả lời trước tiên, và cũng là câu hỏi bao quát nhất trong cả ba lớp nhìn nói ở trên: trong toàn bộ các mốc ấy, đâu là điểm khởi đầu thật sự của cuốn sách, và đâu là điểm kết thật sự?
Cái bẫy khi bắt tay vào outline
Cái bẫy phổ biến nhất tôi thấy ở giai đoạn này không phải là thiếu ý tưởng cho từng chương. Ngược lại, hầu hết tác giả tôi đồng hành đều dư ý tưởng - họ có quá nhiều điều muốn nói, và outline trở thành nơi liệt kê hết những gì họ nghĩ ra, theo đúng thứ tự họ nghĩ ra chúng.
