Book Thinking #5 - Bản tin 02: Bốn dấu mốc của một hành trình
Chào bạn,
Ở bản tin trước, bạn đã đứng ở vị trí xa nhất để nhìn toàn cảnh cuốn sách của mình và xác định hai điểm neo: Điểm A - nơi độc giả đang đứng trước khi mở trang đầu tiên, và Điểm B - trạng thái họ đạt được sau khi gấp sách lại. Nếu bạn đã làm worksheet Bản đồ Điểm A - Điểm B, trong tay bạn đang có hai câu trạng thái đủ cụ thể để một người lạ đọc cũng hình dung được, và có thể cả một cách để độc giả tự đo hai điểm đó bằng cùng một công cụ.
Bản tin này thu hẹp cái nhìn lại một nấc, đúng như tôi đã hẹn: con đường ở giữa trông như thế nào.
Biết điểm xuất phát và điểm đến là điều kiện cần để chỉ đường cho một người khác, nhưng chưa phải điều kiện đủ. Một người chỉ đường giỏi không chỉ nói "đi từ đây đến đó", họ biết người kia sẽ dễ bị lạc ở đoạn nào, đoạn nào cần đi chậm, đoạn nào có thể đi nhanh, và thứ tự các ngã rẽ không được đảo. Outline cũng vậy. Hai điểm neo cho bạn biết cuốn sách bắt đầu và kết thúc ở đâu. Con đường ở giữa mới quyết định độc giả có đi được hết hay bỏ cuộc giữa chừng.
Vì thế, câu hỏi trung tâm của bản tin này là: Giữa Điểm A và Điểm B, độc giả của bạn phải đổi những gì, và theo thứ tự nào, để không bỏ cuộc giữa đường?
Cái bẫy: đi đường thẳng từ A sang B
Khi Điểm A và Điểm B đã rõ, phản xạ tự nhiên của hầu hết tác giả là nối chúng bằng một đường thẳng. Độc giả đang ở A, cần đến B, vậy hãy đưa cho họ cách để đến B. Và "cách" ấy thường là phần mà tác giả tâm đắc nhất: quy trình, phương pháp, công cụ, các bước làm.
Lý do không khó hiểu. Với một người đã làm nghề nhiều năm, những gì xảy ra trước phần "cách làm" đã trở nên hiển nhiên từ lâu. Bạn đã thôi phải tự hỏi vì sao vấn đề này quan trọng, bạn đã buông niềm tin cũ của mình từ nhiều năm trước, đến mức quên mất rằng mình từng phải đổi những gì trước khi làm được. Người biết cách làm càng sâu sắc, càng dễ quên con đường mình đã đi để đến được chỗ hiểu biết ấy.
Cái bẫy này thường lộ ra theo hai dạng.
Dạng thứ nhất là nhảy thẳng vào hành động. Cuốn sách mở bằng phương pháp, các bước, các công cụ, rất chỉn chu, rất thực dụng. Nhưng độc giả cầm cuốn sách lên khi chưa thật sự thấy vấn đề của mình, và chưa có lý do để buông cách làm cũ. Họ đọc hướng dẫn như đọc một danh sách mẹo hay, gật đầu, rồi tiếp tục làm theo cách cũ. Không phải vì hướng dẫn sai, mà vì họ bị yêu cầu thay đổi hành vi trước khi kịp thay đổi cách nhìn.
Dạng thứ hai ngược lại: dừng ở nhận thức. Cuốn sách tạo ra những khoảnh khắc "À, hoá ra là vậy" rất mạnh mẽ. Độc giả thấy được vấn đề, thậm chí thấy mình trong đó, nhưng rồi sách khép lại mà không trao cho họ một bước nào để bắt đầu. Đây chính là kiểu phản hồi tôi đã nhắc ở bản tin trước: "đọc hay, nhưng không rõ đọc xong thì sao".
Giữa hai dạng ấy có một chặng thường bị bỏ quên nhiều nhất, là chặng độc giả đổi cách nghĩ. Nó khó thấy vì nó không có "nội dung" rõ ràng như một quy trình hay một khái niệm. Nó là khoảnh khắc độc giả buông một niềm tin cũ và chấp nhận một lăng kính mới. Tác giả thường nghĩ chặng này sẽ tự xảy ra khi độc giả đọc đủ kiến thức. Nhưng trên thực tế, kiến thức đúng đặt vào một hệ niềm tin cũ vẫn sẽ bị đọc theo cách cũ.
Độc giả hiếm khi bỏ dở một cuốn sách vì nội dung sai. Họ bỏ dở vì bị yêu cầu thay đổi một điều trước khi kịp đổi trạng thái của chính mình.
Con đường 4 chặng: mỗi chặng là một lần độc giả đổi khác
Cách để tránh cái bẫy trên là thay đổi cách bạn nhìn con đường ở giữa. Con đường từ A đến B không phải một chuỗi chủ đề được sắp theo thứ tự hợp lý. Nó là một chuỗi những lần độc giả đổi trạng thái, và mỗi chặng chỉ hoàn thành khi độc giả đã thực sự đổi được một điều.
Nếu bạn theo Book Thinking từ chủ đề #1, bạn đã gặp bốn giai đoạn chuyển hoá của độc giả khi chúng ta nói về tầng YOUR READER. Đến chủ đề này, tôi muốn bạn nhìn lại bốn giai đoạn đó ở một vai trò khác: chúng chính là xương sống của outline.
