Định vị khác biệt đến từ một điểm ngược chiều
4 bước làm nên cuốn sách khiến độc giả nhớ mãi không quên
Trong thế giới của sách, có rất nhiều cuốn sách cùng viết về một chủ đề, ví dụ những chủ đề lãnh đạo, thói quen, sáng tạo, giáo dục hay marketing đều là những chủ đề rất cạnh tranh. Câu hỏi thường trực của bất kỳ tác giả nào là: Làm thế nào để cuốn sách của tôi khác biệt giữa hàng trăm tựa sách tương tự ngoài kia?
Câu trả lời là không nhất thiết phải tìm ra một chủ đề “chưa từng có”. Thực tế, hầu hết những cuốn sách gây tiếng vang lại khởi đi từ những điều rất quen thuộc. Nhưng điều khiến chúng khác biệt lại nằm ở cách triển khai. Chúng thành công bởi đã soi chiếu vấn đề ấy từ một góc nhìn lạ, thậm chí trái ngược, khiến độc giả phải dừng lại và suy ngẫm.
Tuần này, mình sẽ chia sẻ với bạn cách thức xây dựng ý tưởng cho cuốn sách của bạn từ một góc nhìn bất ngờ. Vì thực ra sáng tạo chính là nghệ thuật đặt lại câu hỏi với những điều ai cũng nghĩ rằng đã quá rõ ràng. Và từ đó, mở ra một con đường khác biệt cho chính mình trong vai trò tác giả.
Tại sao góc nhìn bất ngờ lại gây chú ý?
Não bộ của chúng ta thực ra rất lười biếng. Khi đối diện với những điều đã quen, não lập tức “tự động hóa” và bỏ qua vì không cần thêm nỗ lực xử lý. Chính vì thế, nếu bạn nói ra những thông điệp trùng lặp trong sách báo, bài viết hay bài thuyết trình đã có trước đây, chúng thường nhanh chóng trôi tuột đi mà không để lại dấu ấn.
Nhưng khi được tiếp cận với một quan điểm đi ngược với những gì vẫn tin, bộ não coi đó là một mối đe dọa hoặc cơ hội. Nó buộc phải ngừng chế độ “tự động” và chuyển sang chế độ tập trung xử lý. Đó là khi độc giả cảm thấy như được “chạm” vào một vùng nhận thức mới. Đây là lý do tại sao một góc nhìn bất ngờ lại có sức hút mạnh mẽ ngay lập tức.
Hiện tượng này được các nhà tâm lý học gọi là khoảng trống tri thức (knowledge gap). Ta chợt nhận ra khoảng cách giữa “điều mình nghĩ rằng biết” và “điều thực sự đang hiện ra trước mắt”. Khoảng trống ấy kích thích sự tò mò, khiến người đọc có nhu cầu đi sâu hơn để lấp đầy. Chính sự khao khát “muốn hiểu cho rõ” giữ họ ở lại với cuốn sách, thay vì lướt qua.
Khi khoảng trống tri thức được dẫn dắt khéo léo, nó mang đến trải nghiệm “à ha” – khoảnh khắc bật sáng trong nhận thức. Đây là một hiện tượng nhận thức đặc biệt: khi hiểu ra một sự thật mới, não giải phóng dopamine, tạo cảm giác hứng khởi, thích thú. Người đọc sẽ dễ dàng ghi nhớ trải nghiệm đó, và còn có xu hướng kể lại, chia sẻ cho người khác.
Với các tác giả, đây chính là công cụ định vị khác biệt. Trong một thị trường sách đông đúc, điều khiến một cuốn sách nổi bật không phải là một ý tưởng mới lạ tuyệt đối, mà là cách nó thách thức một niềm tin phổ biến và đưa ra một cách nhìn hoàn toàn khác.
Nói cách khác, một góc nhìn bất ngờ vừa tạo ra sự chú ý ban đầu, vừa mở đường cho trải nghiệm sâu sắc, dễ nhớ và có khả năng lan tỏa. Và đó chính là nền tảng để một cuốn sách không chỉ được đọc, mà còn được bàn luận và trở thành ảnh hưởng lâu dài.
Câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để tạo ra góc nhìn bất ngờ ấy một cách có phương pháp, thay vì chỉ trông chờ vào cảm hứng tình cờ?
Thực tế, bất kỳ tác giả nào cũng có thể xây dựng một góc nhìn khác biệt nếu biết cách tiếp cận có hệ thống. Bạn có thể sử dụng một công thức đơn giản sau, có thể coi như chiếc “kính lúp” để soi lại những điều quen thuộc và tìm ra điểm ngược dòng.
Đọc thêm bài viết:
Xác định điểm ngược dòng của bạn
Trước khi đi vào cách thức, hãy cùng phân tích một số cuốn sách thành công, bạn sẽ bất ngờ bởi hầu hết các cuốn sách đều ẩn chứa trong mình một góc nhìn ngược chiều.
Hãy thử nhìn vào cuốn sách Atomic Habits của James Clear
Nếu nói về thói quen, ai cũng nghĩ rằng để thay đổi cần ý chí mạnh mẽ. Nhưng James Clear đã lật ngược, anh nói rằng thay đổi bền vững không đến từ ý chí, mà đến từ hệ thống thói quen nhỏ. Anh minh họa bằng ví dụ một phần trăm tiến bộ mỗi ngày sẽ tạo nên khác biệt khổng lồ sau một năm. Và thông điệp đọng lại: thành công không phải là sự bùng nổ, mà là sự tích tụ từ những thay đổi nhỏ.
Hay như Start With Why.
Niềm tin quen thuộc của mọi người là lãnh đạo truyền cảm hứng bằng cách nói về What (chúng ta làm gì) và How (chúng ta làm thế nào). Nhưng Simon Sinek đã đảo ngược: lãnh đạo thực sự bắt đầu từ Why. Ông chứng minh bằng ví dụ Apple – không bán sản phẩm công nghệ, mà bán niềm tin “Think Different”.Và ông kết lại: người ta không mua cái bạn làm, người ta mua vì sao bạn làm.
Hãy thử nhìn vào Range của David Epstein. Nếu nói về thành công, ai cũng nghĩ rằng để giỏi giang và bứt phá, con người cần chuyên sâu từ sớm, tập trung toàn bộ thời gian để luyện tập một kỹ năng duy nhất. Nhưng David Epstein đã nói điều ngược lại: ông chứng minh rằng trong một thế giới phức tạp, người đa năng từng trải qua nhiều lĩnh vực và kết nối kiến thức đa ngành mới là người sáng tạo và thích nghi tốt hơn.
Ông minh họa bằng ví dụ Tiger Woods (tập trung golf từ bé) so với Roger Federer (trải qua nhiều môn thể thao khác trước khi chọn tennis). Và thông điệp đọng lại: con đường zig-zag, trải nghiệm rộng, lại chính là nền tảng cho sự xuất sắc lâu dài.
Ngay cả với cuốn sách mình viết Xấu thế nào đẹp ra sao cũng như vậy.
Mình nhận ra quan niệm quen thuộc của mọi người là thẩm mỹ tùy gu, không có thể nói chuyện về xấu đẹp. Vậy nên mình đã đưa tới góc nhìn mới: "thẩm mỹ trong thiết kế truyền thông có thể phân tích được bằng nguyên tắc rõ ràng". Đó chính là 9 yếu tố thị giác để thẩm định một thiết kế trong marketing. Và thông điệp rút ra: thẩm mỹ không chỉ là cảm tính, mà là năng lực có thể học và ứng dụng
Góc nhìn bất ngờ không phải là một “ý tưởng thiên tài vụt sáng”, mà hoàn toàn có thể kiến tạo bằng một phương pháp có hệ thống chính từ trải nghiệm sống và làm việc của bạn, từ những gì bạn đã tiếp xúc với khách hàng và nhận ra từ họ, cũng như từ phương pháp của mình. Để tìm ra góc nhìn bất ngờ đó cho chính cuốn sách của mình, bạn hãy công thức đơn giản dưới đây nhé.
Ai cũng nghĩ rằng... Nhưng sự thật là... Hãy xem ví dụ này... Điều đó cho chúng ta thấy rằng...
Ai cũng nghĩ rằng… Mọi hành trình đều cần một điểm xuất phát. Điểm xuất phát chính là niềm tin phổ biến - điều mà đa số độc giả đã quen thuộc và ngầm chấp nhận. Nó có thể là một quan niệm, một định kiến, hay thậm chí là một “chân lý” không ai đặt câu hỏi. Việc bắt đầu từ đây giúp bạn và độc giả đứng chung một nền tảng, tạo sự đồng thuận ban đầu trước khi bước sang phần đảo chiều.
Nhưng sự thật là… Đây là cú xoay trục. Mọi người nghĩ vậy nhưng bạn có một góc nhìn khác hẳn, thậm chí trái ngược, để thách thức niềm tin quen thuộc kia. Và từ góc nhìn này có thể thay đổi cục diện, giúp những vấn đề, những bế tắc của độc giả được giải quyết. Đây là khoảnh khắc sẽ tạo nên cú dừng trong tư duy của độc giả: họ ngạc nhiên, có chút nghi hoặc, và tò mò muốn biết “tại sao lại có thể nói khác đi như thế”.
Hãy xem ví dụ này… Một luận điểm ngược dòng sẽ khó đứng vững nếu bạn thiếu minh chứng. Bằng case study, bằng số liệu, bằng trải nghiệm đời thực, bạn nên làm rõ được điều mình vừa nói không phải chỉ tồn tại trên trang giấy. Đây là bước giúp góc nhìn mới trở nên sống động và thuyết phục, vì nó có thể được nhìn thấy, chạm vào, và kiểm chứng.
Điều đó cho chúng ta thấy rằng… Khi bất ngờ đã được gieo mầm và minh chứng đã đủ rõ, bạn có thể tóm gọn lại thành thông điệp kết tinh. Thông điệp này sẽ làm rõ sự chuyển hóa từ nghi ngờ sang thấu hiểu, từ tò mò sang niềm tin mới.
Một góc nhìn bất ngờ chỉ thực sự trở nên có giá trị khi nó được nâng lên, phát triển thành trục định vị – tức là luận điểm cốt lõi, khác biệt và nhất quán, làm xương sống cho cuốn sách. Bạn đã tìm ra điểm ngược dòng, thì trục định vị chính là cách đóng gói và khẳng định điểm ngược dòng đó thành dấu ấn riêng.
Trục định vị là gì?
Trục định vị là mạch chính của cuốn sách: một thông điệp trung tâm, dễ nhớ, có khả năng định nghĩa cách nhìn mới về một chủ đề quen thuộc. Nó là câu trả lời cho câu hỏi: “Trong hàng trăm cuốn sách về chủ đề này, cuốn sách của tôi khác biệt ở đâu?”
Các bước hình thành trục định vị từ khung 4 bước
Bước 1: Xác định niềm tin quen thuộc Hãy liệt kê 5–7 niềm tin phổ biến trong lĩnh vực bạn quan tâm. Đây là kho nguyên liệu để bạn bắt đầu.
Bước 2: Chọn điểm ngược dòng mạnh nhất Với mỗi niềm tin, thử lật ngược bằng câu “Nhưng sự thật là…”. Góc nhìn nào gây bất ngờ nhất, chạm vào khoảng trống tri thức rõ nhất, gốc rễ nhất của vấn đề chính là hạt nhân tiềm năng cho trục định vị.
Bước 3: Khung hóa góc nhìn Biến góc nhìn ngược dòng thành một khung, một phương pháp, hay một hệ thống nguyên tắc cụ thể. Điều này giúp thông điệp của bạn không chỉ gây sốc, mà còn dễ áp dụng.
Bước 4: Cô đọng thành một thông điệp lan tỏa Thông điệp này cần đủ ngắn gọn để độc giả có thể kể lại bằng một câu. Chính sự cô đọng ấy giúp sách được nhớ đến, chia sẻ, và định vị lâu dài.
Ví dụ như với cuốn sách Start With Why với góc nhìn ngược dòng: lãnh đạo thực sự bắt đầu từ lý do Tại sao tôi làm việc này (Why) đã được khung hóa thành Vòng tròn vàng (Golden Circle) và một thông điệp định vị: "Người ta không mua cái bạn làm, họ mua vì sao bạn làm". Hay như cuốn sách Atomic Habits thì góc nhìn ngược dòng là thay đổi đến từ hệ thống thói quen nhỏ đã được khung hóa thành 4 quy luật hình thành thói quen và thông điệp định vị: "Thành công không nằm ở nỗ lực bùng nổ, mà ở sự tích lũy của thay đổi nhỏ".
Hai câu hỏi bạn có thể đặt ra để kiểm chứng mức độ chắc chắn trong trục định vị của mình:
Góc nhìn này có đủ sức thách thức tư duy quen thuộc của độc giả không?
Nếu độc giả chỉ có thể kể lại cuốn sách của bạn bằng một câu, câu ấy có chính là thông điệp định vị không?
Đọc thêm bài viết:
Chiến lược phát triển từ trục định vị
Khi đã tìm ra trục định vị, công việc của bạn chưa dừng lại ở đó. Một trục định vị mạnh mẽ sẽ không chỉ là “luận điểm trung tâm” trong sách, mà còn trở thành kim chỉ nam cho toàn bộ hành trình của tác giả: từ viết sách, chia sẻ nội dung, đến đối thoại và xây dựng cộng đồng độc giả.
Từ cuốn sách đến thương hiệu tác giả
Hãy nhớ rằng, độc giả không chỉ mua một cuốn sách. Họ chọn đi cùng một tư tưởng, một góc nhìn. Trục định vị chính là hạt nhân của tư tưởng ấy. Khi bạn xuất hiện trong các buổi nói chuyện, bài viết, podcast hay mạng xã hội, nếu vẫn trung thành với trục định vị, độc giả sẽ cảm thấy sự nhất quán và tin cậy.
Ví dụ: James Clear không chỉ nói về thói quen trong Atomic Habits. Anh biến toàn bộ sự nghiệp của mình thành một “ngôi nhà” xoay quanh key word đó: những thay đổi nhỏ có sức mạnh tích lũy khổng lồ.
Mở rộng ứng dụng cho độc giả
Một trục định vị mạnh không dừng lại ở mức “câu nói hay”. Nó có thể được triển khai thành nhiều hướng dẫn cụ thể, công cụ thực hành, thậm chí là chương trình đào tạo. Khi độc giả có cơ hội áp dụng và thấy kết quả trong đời sống, họ sẽ gắn bó với tác giả lâu dài.
Bạn hãy tự hỏi: “Thông điệp cốt lõi của tôi có thể biến thành một công cụ thực hành nào cho độc giả không?”
Start With Why đã trở thành khung Golden Circle, được giảng dạy trong các khóa học lãnh đạo.
Atomic Habits trở thành checklist cho việc hình thành và phá bỏ thói quen.
Xấu thế nào đẹp ra sao có thể mở rộng thành công cụ 9 yếu tố để thẩm định bất kỳ sản phẩm thiết kế nào.
Tạo hệ sinh thái nội dung quanh trục định vị
Khi bạn đã có trục định vị rõ ràng, mỗi bài viết, mỗi lần chia sẻ đều có thể quy chiếu về đó. Đây là cách xây dựng hệ sinh thái nội dung: mọi thứ bạn làm đều củng cố cho một điểm nhìn duy nhất. Điều này không chỉ giúp độc giả ghi nhớ, mà còn giúp bạn bớt phân tán trong sáng tạo.
Giữ mối đối thoại lâu dài với độc giả
Một cuốn sách thành công không kết thúc khi độc giả gấp sách lại. Trục định vị có thể trở thành “chủ đề đối thoại” để bạn tiếp tục trò chuyện với họ. Thay vì xuất hiện một lần rồi biến mất, bạn xây dựng một mối quan hệ: từ sách → bài viết → workshop → cộng đồng → dự án hợp tác.
Có thể nói, khi một góc nhìn khác biệt trở thành một trục định vị được triển khai đồng bộ và nhất quán, nó sẽ vừa là “dấu ấn khác biệt" nhưng cũng vừa là “cầu nối bền vững”. Nó giúp cuốn sách nổi bật trong thị trường, và quan trọng hơn, giúp bạn tạo nên một hành trình đồng hành với độc giả, nơi mỗi lần họ nhớ đến bạn, họ đều nhớ đến góc nhìn độc đáo mà bạn đã mang lại.
Đọc thêm bài viết:
Ý tưởng khác biệt bắt đầu từ một góc nhìn bất ngờ
Nếu bạn là người làm chuyên môn, bạn chắc chắn đã từng thấy rõ những điều mà số đông dễ bỏ qua: một quan niệm sai lệch, một lối nghĩ mòn, hay một thực tế trái ngược với điều “ai cũng nghĩ là đúng”. Những phát hiện ấy chính là những góc nhìn bất ngờ, những điểm ngược dòng mà bạn đã tích lũy qua trải nghiệm, quan sát và chiêm nghiệm nghề nghiệp.
Có thể từ trước đến nay, bạn chưa từng nghĩ rằng chúng quan trọng. Bạn coi đó chỉ là “chuyện nghề”, những chi tiết vụn vặt trong công việc. Nhưng thật ra, chính những điểm ngược dòng ấy mới là chìa khóa để bạn giải quyết vấn đề cho độc giả. Bởi độc giả không cần thêm một bản sao của kiến thức phổ biến; họ cần một lối mở khác biệt, một góc nhìn có khả năng soi sáng thực tế của họ.
Quan trọng hơn, những điểm ngược dòng đó không chỉ tạo sự chú ý. Chúng chính là bản sắc của bạn trong vai trò tác giả. Bản sắc ấy không vay mượn từ người khác, không thể làm giả, mà được tạo nên từ kinh nghiệm, trực giác và sự dấn thân riêng của bạn. Khi bạn biến bản sắc ấy thành trục định vị cho cuốn sách, độc giả sẽ không chỉ đọc để học, mà còn đọc để gặp chính bạn trong từng trang viết.
Vì vậy, hãy tin rằng bạn đã có sẵn trong tay những viên ngọc quý. Hãy đặt chúng vào trung tâm của cuốn sách. Khi bạn làm thế, không chỉ ý tưởng của bạn trở nên khác biệt, mà chính bạn với tư cách là tác giả cũng hiện diện trọn vẹn, độc đáo và không thể nhầm lẫn.
Nếu bạn đang ấp ủ viết sách, hãy thử bắt đầu ngay bây giờ:
Viết ra 3 niềm tin quen thuộc trong lĩnh vực của bạn nếu được thay đổi sẽ giúp giải quyết vấn đề cho độc giả.
Đặt câu hỏi: “Có thực sự đúng như vậy không?”
Tìm một ví dụ để chứng minh góc nhìn khác.
Bạn sẽ phát hiện ra “điểm ngược dòng” và đó chính là mầm mống cho cuốn sách tạo nên dấu ấn của riêng bạn.
The Transformation Book - Tri thức dẫn đường sự chuyển hóa
Subscribe bản tin của mình để đón đọc thêm các bài viết nếu bạn đang quan tâm đến chủ đề viết sách, tư vấn chiến lược xuất bản và xây dựng thương hiệu tác giả nhé.